Türk Töresinin Kadim Mirası: Paylaşım,Dayanışma,Toplumsal Adalet ve Ortak Üretim Kültürü Geleceğe Işık Tutuyor

TÜRK TÖRESİNDEKİ PAYLAŞIM, DAYANIŞMA VE ADALET MİRASI: GEÇMİŞTEN BUGÜNE BİR TOPLUMSAL YAŞAM ANLAYIŞI

Muhammet Arif

Genç Çepni Dernekleri Federasyonu Genel Başkanı

Türklerin tarihsel yolculuğuna, obalarına, boylarına ve yüzyıllar boyunca şekillendirdikleri yaşam kültürüne baktığımızda karşımıza yalnızca bir milletin göç hikâyesi çıkmaz. Aynı zamanda dayanışmanın, ortak üretimin, paylaşmanın, doğayla uyumun ve toplumsal sorumluluğun üzerine kurulmuş köklü bir yaşam anlayışı çıkar.

Türk töresinin özünde, insanın yalnızca kendisi için yaşamadığı; ailesine, obasına, boyuna, topluma ve yaşadığı doğaya karşı sorumluluk taşıdığı bir anlayış vardır.

Oba yaşamı, bugünün bireyselleşmiş dünyasından oldukça farklı bir toplumsal örgütlenme biçimiydi. İnsanlar yalnızca aynı coğrafyayı paylaşmıyor, aynı zamanda hayatın yükünü, üretimin sorumluluğunu ve yaşamın zorluklarını da birlikte omuzluyordu. Hayvancılıkta, tarımda, dokumacılıkta, barınmada ve gündelik yaşamın diğer alanlarında kolektif emek önemli bir yer tutuyordu.

Kadınlar ve erkekler, farklı görev ve sorumluluklar üstlenseler de toplumsal hayatın üretici unsurlarıydı. Kadının emeği yalnızca evin içinde, erkeğin emeği yalnızca dışarıda değerlendirilmezdi. Her ikisinin de üretimi, obanın varlığının ve devamlılığının temeliydi.

Çünkü eski Türk toplumsal yaşamında üretmek, yalnızca geçimini sağlamak değil, topluma karşı sorumluluğunu yerine getirmekti.

MOR CEKETİN DEĞİL, MOR CEPKENİN ANLAMI: KADININ ONURU VE OBANIN SORUMLULUĞU

Türk kültürünün hafızasında yer alan mor cepken geleneği, üzerinde daha fazla düşünmemiz gereken önemli bir semboldür.

Anadolu’da özellikle Yörük ve bazı Türkmen topluluklarıyla ilişkilendirilen anlatılarda mor cepken, eşinden ilgisizlik ve kötü muamele gören, emeği ve onuru hiçe sayılan kadının sessiz kalmak zorunda olmadığını anlatan bir toplumsal işaret olarak karşımıza çıkar.

Bu anlatılarda kadın mor cepkenini giydiğinde, yaşadığı haksızlığı artık yalnızca kendi meselesi olmaktan çıkarır; obanın, topluluğun ve ortak vicdanın meselesi hâline getirir. Kadının arkasında duran bir toplumsal dayanışma fikri ortaya çıkar.

Burada asıl önemli olan, bir kadının yaşadığı haksızlık karşısında yalnız bırakılmamasıdır.

Kadının emeğini yok sayan, onu ihmal eden, onurunu zedeleyen bir davranışın yalnızca iki insan arasındaki özel bir mesele olarak görülmemesi; toplumsal sorumluluk kapsamında değerlendirilmesi, bu geleneğin günümüze taşıyabileceğimiz en anlamlı tarafıdır.

Elbette mor cepkenle ilgili anlatıların bütün Türk topluluklarında aynı şekilde uygulandığını söylemek doğru olmaz. Ancak bu kültürel hafızanın bize hatırlattığı temel değer çok açıktır:

Bir toplum, kadınını yalnız bıraktığı ölçüde kendi vicdanını da yalnız bırakır.

Bugün kadın cinayetlerinin, kadına yönelik şiddetin, ekonomik eşitsizliğin ve görünmeyen kadın emeğinin tartışıldığı bir dönemde bu anlayışı yeniden hatırlamak zorundayız.

Kadının güvenliğini, onurunu ve emeğini korumak yalnızca devletin değil, toplumun da ortak sorumluluğudur.

KOMŞUSU AÇKEN TOK YATAMAYAN BİR TOPLUM ANLAYIŞI

Oba kültürünün ve geleneksel dayanışma anlayışının en önemli özelliklerinden biri de paylaşmaktır.

Bir evde aş kaynarken komşunun ocağının sönük kalmasına gönül razı olmazdı. Birinin sürüsü, ürünü veya kazancı artarken diğerinin yokluk içinde yaşaması toplumsal vicdanı rahatsız ederdi.

Bu anlayışın temelinde şu düşünce vardı:

Benim refahım, komşumun açlığı üzerine kurulamaz.

Elbette geçmişin bütün toplumsal hayatını eşitlik üzerine kurulmuş kusursuz bir düzen olarak değerlendiremeyiz. Ancak paylaşma, yardımlaşma ve ihtiyaç sahibini gözetme anlayışının kültürel mirasımızda güçlü bir yeri olduğu da inkâr edilemez.

Bugün bu anlayışa ne kadar ihtiyacımız var!

Bir tarafta ürettiğinin karşılığını alamayan emekçiler, diğer tarafta temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan aileler var. Bir tarafta israf, diğer tarafta yoksulluk var.

Oysa insanın emeğinin karşılığını alabildiği, komşusunun açlığına duyarsız kalmadığı, çocukların fırsat eşitliğine sahip olduğu, yaşlıların ve ihtiyaç sahiplerinin yalnız bırakılmadığı bir toplumsal düzen kurmak mümkündür.

Bu, yalnızca yardımlaşma değil, aynı zamanda adalet meselesidir.

Çünkü gerçek dayanışma, yalnızca ihtiyaç sahibine yardım etmek değildir. İnsanın emeğinin karşılığını alabildiği, kimsenin başkasının merhametine muhtaç bırakılmadığı bir düzeni de savunmaktır.

DOĞAYA HÜKMEDEN DEĞİL, DOĞAYLA BİRLİKTE YAŞAYAN İNSAN

Türklerin tarihsel yaşam biçiminde doğayla kurulan ilişki de üzerinde durulması gereken bir başka mirastır.

Bozkırda, yaylada, dağda ve ormanda yaşayan insan, doğanın kendisine ait olmadığını; kendisinin de doğanın bir parçası olduğunu bilmek zorundaydı.

Hayvanlar yalnızca ekonomik bir değer değil, yaşamın devamlılığının parçasıydı. Su, yalnızca tüketilecek bir kaynak değil, hayatın kendisiydi. Ağaç, orman, yayla ve otlaklar gelecek kuşaklara bırakılması gereken ortak yaşam alanlarıydı.

Doğaya saygı, aynı zamanda insanın kendi yaşamına saygısıydı.

Bugün ise doğayı sınırsızca tüketebileceğimiz bir kaynak gibi gören anlayış, iklim krizinden orman yangınlarına, su kaynaklarının azalmasından biyolojik çeşitliliğin kaybolmasına kadar pek çok sorunla karşı karşıya bırakıyor bizi.

Oysa atalarımızın yaşam kültüründen çıkarabileceğimiz en önemli derslerden biri şudur:

Doğa bize miras bırakılmış bir mülk değil, gelecek kuşaklardan ödünç aldığımız ortak yaşam alanıdır.

Ağacı, suyu, toprağı, hayvanı ve insanı birbirinden ayrı düşünemeyiz. Birinin zarar görmesi, diğerinin yaşamını da etkiler.

TÜRK TÖRESİ İLE GÜNÜMÜZ SOSYALİZMİ ARASINDA BİR BENZERLİK KURULABİLİR Mİ?

Bugün Türk töresinin bu yönlerini yeniden değerlendirdiğimizde aklımıza önemli bir soru geliyor:

Türklerin tarihsel toplumsal yaşamında gördüğümüz ortak üretim, dayanışma, paylaşım, emeğin karşılığını alma ve toplumsal sorumluluk anlayışı, günümüzün sosyalist düşüncesiyle benzerlik taşıyor olabilir mi?

Bu soruya tarihsel gerçekliği göz ardı etmeden cevap vermek gerekir.

Türk töresi ile modern sosyalizm aynı tarihsel dönemin, aynı düşünsel kaynakların veya aynı toplumsal sistemin ürünleri değildir. Sosyalizm, modern çağın sanayileşme, sınıf ilişkileri, mülkiyet ve emek tartışmaları içerisinde gelişmiş siyasi ve ekonomik düşünce geleneklerini ifade eder.

Ancak iki anlayış arasında bazı ortak değerler üzerinden karşılaştırma yapmak mümkündür.

Ortak üretim, kolektif emek, dayanışma, toplumsal sorumluluk, ihtiyaç sahibini gözetme ve emeğin karşılığını alma gibi ilkeler bu benzerliklerin başında gelir.

Türk töresinin tarihsel mirasında karşılaştığımız paylaşım ve dayanışma kültürü, modern dünyada sosyal adalet, sosyal dayanışma ve ekonomik eşitlik tartışmalarıyla yan yana değerlendirilebilir.

Burada önemli olan, geçmişi bugünün siyasi kavramlarına zorla sığdırmak değil; geçmişin değerlerini bugünün ihtiyaçları doğrultusunda yeniden yorumlayabilmektir.

Bizim için mesele bir siyasi kavramın diğerine üstünlüğü değildir. Mesele, insanın insana, insanın doğaya, toplumun da kendi üyelerine karşı sorumluluğunu yeniden hatırlamasıdır.

GEÇMİŞİN TÖRESİNİ BUGÜNÜN ADALETİYLE BULUŞTURMAK

Bugün Türk töresinin dayanışma ve paylaşma anlayışını yaşatmak istiyorsak bunu yalnızca geçmişi anlatan sözlerle yapamayız.

Kadınların ekonomik ve toplumsal yaşamda eşit haklara sahip olduğu, emeğin değer gördüğü, üreticinin kazandığı, çiftçinin toprağından kopmadığı, hayvanların ve doğanın korunduğu, çocukların eşit eğitim imkânlarına kavuştuğu bir toplumsal yaşamı savunmalıyız.

Komşusu açken tok yatmama anlayışını yalnızca bir güzel söz olarak değil, toplumsal sorumluluk olarak görmeliyiz.

Kadının mor cepkeninin temsil ettiği dayanışmayı, bugün kadınların şiddete karşı korunması, ekonomik özgürlüğünün desteklenmesi ve toplumsal hayatta eşit söz sahibi olmasıyla yaşatmalıyız.

Obalarda kadın ve erkeğin ortak üretiminden doğan dayanışmayı, bugün kooperatiflerde, üretici birliklerinde, imece kültüründe ve ortak emek örgütlenmelerinde yeniden canlandırmalıyız.

Doğayla kurulan kadim ilişkiyi de çevreyi koruyan, suyu ve toprağı gözeten, gelecek kuşakların yaşam hakkını savunan bir anlayışla sürdürmeliyiz.

Çepni kültürü de içinde bulunduğu geniş Türkmen ve Türk kültür mirasının önemli bir parçası olarak bu değerleri hatırlamak, araştırmak ve gelecek kuşaklara aktarmak sorumluluğunu taşımaktadır.

Bizler geçmişimizi yalnızca övünmek için değil, ondan ders çıkarmak için de öğrenmeliyiz.

Çünkü bir milletin büyüklüğü yalnızca kazandığı savaşlarla, kurduğu devletlerle veya sahip olduğu topraklarla ölçülemez. Bir milletin büyüklüğü, insanına, kadınına, çocuğuna, yaşlısına, hayvanına ve doğasına nasıl davrandığıyla da ölçülür.

Bizim aradığımız, geçmişin aynısını bugüne taşımak değil; geçmişin dayanışma ruhunu bugünün adaletiyle buluşturmaktır.

Obada kimsenin yalnız kalmadığı, emeğin karşılıksız bırakılmadığı, kadının onurunun korunduğu, doğanın sömürülmediği, komşunun açlığının görmezden gelinmediği bir yaşam anlayışı…

Belki de bugün yeniden düşünmemiz gereken Türk töresinin en kıymetli mirası tam olarak budur.

Birlikte üreten, birlikte paylaşan, birlikte koruyan ve birlikte yaşatan bir toplum olmak.

Geçmişimizden aldığımız bu değerleri geleceğe taşımak hepimizin sorumluluğudur.

Muhammet Arif

Genç Çepni Dernekleri Federasyonu Genel Başkanı