Marmara Üniversitesi'nde geliştirilen İstanbul Time Machine, 1880-1940 arası Osmanlı gazetelerini yapay zekayla işleyip İstanbul'u üç boyutlu dijital ortamda canlandırıyor. Projede matbu metinlerde yüzde 93 doğruluğa ulaşılırken üç boyutlu modelleme Eminönü'nden başladı.
Marmara Üniversitesi Nüfus ve Sosyal Araştırmalar Enstitüsü bünyesinde geliştirilen "İstanbul Time Machine" projesiyle, Osmanlı dönemine ait gazete haberleri, tarihi haritalar ve arşiv belgeleri yapay zeka teknolojileri kullanılarak bir araya getiriliyor, İstanbul'un geçmişteki sokakları ve gündelik yaşamı üç boyutlu dijital ortamda yeniden canlandırılıyor.
Beşeri Bilimler Veri Laboratuvarı (Humanities DataLab) bünyesinde hayata geçirilen projede, 1880-1940 yılları arasındaki yaklaşık 60 yıllık dönemde İstanbul'un kentsel yapısı ve sosyal hayatı araştırılıyor.
Tarihçilerin, yapay zeka uzmanlarının ve veri bilimcilerin birlikte çalıştığı proje kapsamında, İkdam, Sabah, Tanin ve Tercüman-ı Hakikat gibi dönemin gazetelerinde yer alan yangın, kaza, hırsızlık, ticaret ve gündelik yaşama ilişkin haberler yapay zeka destekli teknolojilerle dijital verilere dönüştürülüyor.
Gazetelerden elde edilen bilgiler, tarihi haritalar ve arşiv belgeleriyle eşleştirilerek olayların gerçekleştiği sokak ve yapıların üç boyutlu kent modeli üzerinde konumlandırılması hedefleniyor. Sokak ve yapıların üç boyutlu görselleştirilmesi bütünüyle döneme ait görsel ve yazılı arşiv kaynaklarına ve akademik literatüre dayanıyor.
Üç boyutlu modelleme çalışmalarına Eminönü'nde başlanan projeyle, kullanıcıların Osmanlı İstanbulu'nun sokaklarında sanal ortamda dolaşırken geçmişte o mekanlarda yaşanan olaylara, yapıların kullanım amaçlarına ve gündelik hayata ilişkin bilgilere ulaşabilmesi amaçlanıyor.
Marmara Üniversitesi Nüfus ve Sosyal Araştırmalar Enstitüsü Öğretim Üyesi Dr. Fatma Aladağ, AA muhabirine, İstanbul'un şehir tarihi üzerine yürüttükleri araştırmalarda kentin büyük tarihsel dönüşümlerine ilişkin çok sayıda bilgi bulunmasına rağmen sokak ölçeğinde gündelik yaşama ilişkin soruların yanıtlanmasının zorlaştığını söyledi.
İstanbul Time Machine projesinin bu sorulara yanıt bulma arayışından doğduğunu belirten Aladağ, "Mesela 1900'lerin başında Eminönü'nde bir sokağa girseydik karşımıza ne çıkardı? Nerede kahve içiliyor, nerede yemek yeniyor ya da bir evin veya dükkanın kirası ne kadardı? Hangi mahallelerde, sokaklarda daha sık kazalar veya bir hırsızlık olayı yaşanıyordu? Bunlar aslında bir şehrin gündelik hayatını oluşturan sorular aslında." dedi.
Aladağ, bu soruların cevaplarını bulabilecekleri en zengin kaynaklardan birinin dönemin gazeteleri olduğunu belirterek, şöyle konuştu:
"Gazeteleri, içerisinde yazan bilgileri, bir bakıma günlük şehir akışı gibi düşünebiliriz. Bu bilgi yüz binlerce gazete sayfasının içerisinde ancak dağınık durumda. Biz de İstanbul Time Machine'de yapay zeka ve dijital tarih yöntemleriyle bu bilgiyi ortaya çıkarıp dönemin İstanbulu'nu üç boyutlu yeniden modelleyerek şehirle buluşturuyoruz."
İstanbul Time Machine projesini benzer çalışmalardan ayıran temel özelliğin yalnızca İstanbul'un geçmişteki görünümünü yeniden oluşturmakla sınırlı kalmaması olduğunu belirten Aladağ, şunları söyledi:
"Kullanıcı yalnızca üç boyutlu eski İstanbul sokaklarında dolaşmayacak. Bir yapıya veya sokağa yaklaştığında sanal ortamda o mekanla ilişkili tarihsel bilgilere de erişebilecek. Örneğin bir sokaktaki su sorunu, bir dükkanın açılışı, kiralık bir ev ya da kayıp ilanı, hırsızlık, yangın, eğlence hayatı. Yani insanların şehirle ilişkili şikayetlerini, mutluluklarını Osmanlı İstanbulu'nda dolaşarak okuyabileceğiz. Dolayısıyla üç boyutlu model bizim için aslında sadece görsel ve sanal bir sahne değil, tarihi veriye açılan bir ara yüz olarak tasarlandı."
"Bu şehirde ne oluyordu?" sorusuna yanıt aranıyor
Aladağ, akademik literatür ile görsel ve yazılı arşivlerden yararlanarak bir araştırma ortamı oluşturduklarını anlatarak, "Üç boyutlu şehir tarihi çalışmalarında çoğu zaman temel soru 'Bu şehir geçmişte nasıl görünüyordu?' oluyor. Biz bunun yanına çok önemli ikinci bir katman daha ekliyoruz. 'Peki bu şehirde ne oluyordu?' Böyle düşündüğümüzde de tabii üç boyutlu bir şehir sadece bakılan bir görüntü olmaktan çıkıyor. İçinde tarihsel bilgiye ulaşabildiğiniz bir araştırma ortamına dönüşüyor." ifadelerini kullandı.
Kullanıcıların gelecekte üç boyutlu olarak modellenen İstanbul sokaklarında dolaşırken bir yapıya veya sokağa yaklaştıklarında o mekanla ilişkili tarihsel bilgilere de ulaşabileceklerini aktaran Aladağ, bu bilgilerin su sorunlarından dükkan açılışlarına, kiralık ev ve kayıp ilanlarından hırsızlık, yangın ve eğlence hayatına kadar geniş bir alanı kapsadığını ifade etti.
Aladağ, projenin metinsel analizinde 1880-1940 yılları arasındaki yaklaşık 60 yıllık döneme odaklandıklarını belirterek "Üç boyutlu modellemede ise şimdilik daha dar bir tarihsel kesite, 1900'lerin başına odaklanıyoruz. Modellemeye Eminönü'nden başladık. Burası dönemin ticaret, ulaşım ve gündelik hayat açısından en hareketli bölgelerinden biri ve gazetelerde de yoğun bir şekilde karşımıza çıkıyor. Gazete korpusunu işledikçe de hangi haber yoğunluğu nerelere odaklanıyor, nerelerde yoğunlaşıyor, tarihsel ilişkiler nasıl şekilleniyor, pilot bölgelerimizin sahasını genişleteceğiz." diye konuştu.
Osmanlı Türkçesiyle basılmış matbu metinlerde yüzde 93 doğruluk oranına ulaşıldı???????
Yapay zekayı projenin farklı aşamalarında kullandıklarını kaydeden Aladağ, ilk olarak Osmanlı Türkçesiyle basılmış yüz binlerce sayfalık metnin otomatik transkripsiyonuna odaklandıklarını anlattı.
Aladağ, bu amaçla kendi yapay zeka destekli metin tanıma teknolojilerini geliştirdiklerini belirterek, şöyle devam etti:
"Bunun için de ilk olarak kendi eğittiğimiz bir yapay zeka destekli metin tanıma teknolojisiyle bu sayfaların artık otomatik transkripsiyonunu yapabilecek güçteyiz. Osmanlı Türkçesi özellikle matbu metinlerde yüzde 93 gibi bir doğruluk oranına ulaştık. Şimdi daha zor bir aşamaya geçerek aslında rika ve nesih gibi türlerin üzerinde de modeller geliştiriyoruz. Bunların başarı oranı da yükseldikçe geliştirdiğimiz bu modelleri yalnızca İstanbul Time Machine içerisinde kullanmak için değil, yakın zamanda diğer araştırmacıların da yararlanabileceği şekilde erişime açmak istiyoruz."
Transkripsiyon işleminin ardından güncel yapay zeka yöntemleriyle gazetelerde geçen yer, kişi, mekan ve olayları tespit etmeye çalıştıklarını aktaran Aladağ, "Son olarak da üç boyutlu şehir modeliyle bunların hepsini birleştiriyoruz. Tabii böylece tarihçinin tek tek okuması yıllarca sürecek çok büyük bir kaynak dünyası içindeki bağlantıları daha görünür hale getirmeyi hedefliyoruz." dedi.
Aladağ, çalışmalar sırasında kendilerini en çok şaşırtan konulardan birinin dönemin gazetelerinde gündelik hayatın küçük ayrıntılarına kadar yer verilmesi olduğunu belirtti.
Gazete arşivlerinde karşılaştıkları ilginç örnekleri paylaşan Aladağ, şunları kaydetti:
"Örneğin 1919'da yayınlanan bir ilanda Londralı bir İngilizce öğretmeni Yüksek Kaldırım'da bir ders verdiğinin ilanını duyuruyor ve öğrencilerine 30 ders sonunda İngilizce konuşma garantisi veriyor. Hatta fiyatını da söylüyor 30 kuruş olarak ilanda bahsediyor. Bir başka haberde o dönemin yeni bir teknolojisi olan fonografın İstanbul kahvehanelerinde para karşılığında halka dinletildiğini görüyoruz. Gazeteler bu yeni cihazı oldukça renkli ifadelerle anlatıyor. ya da bir başka haberde Galata civarında bir seyyar satıcının simitlerini havaya fırlatması yüzünden çıkan bir kavgadan bahsediyor gazetelerimiz."
Bu tür haberlerin şehrin gündelik hayatını küçük hikayeler üzerinden görünür hale getirdiğini belirten Aladağ, İstanbul Time Machine ile bu kayıtları ait oldukları sokak ve yapılarla yeniden buluşturmayı amaçladıklarını söyledi.
Tarihi İstanbul sokaklarında sanal gerçeklik deneyimi hedefleniyor
Aladağ, İstanbul Time Machine projesiyle şehrin hafızasını dijital ortamda mekanla yeniden ilişkilendirerek korumayı amaçladıklarını belirtti.
Ortaya çıkan altyapının yalnızca akademisyenler için değil, Kültür ve Turizm Bakanlığı, belediyeler, müzeler ve diğer kültürel miras kurumları için de kullanılabilir bir kaynak olmasını önemsediklerini ifade eden Aladağ, şunları söyledi:
"Bu kapsamda tarih deneyim odaları tasarlayarak sanal gerçeklik ve oyunlaştırılmış deneyim teknolojileriyle bu Osmanlı İstanbulu'nun tarihsel mirasının eğitimde kullanılmasına yönelik çalışmalara başladık. Böylece hem kamusal alanda hem tüm eğitim seviyelerinde bu deneyim alanlarının hizmete açılması için bir altyapı hazırlıyoruz. Uzun vadede hedefimiz yalnızca İstanbul değil, diğer tüm şehirler için bu altyapıyı geliştirmek."
Projenin halen altyapı geliştirme aşamasında olduğunu aktaran Aladağ, bir taraftan tarihi gazeteleri yapay zekayla işlediklerini, diğer taraftan üç boyutlu kent modelini geliştirmeyi sürdürdüklerini kaydetti.
