Çepni Dernekleri Federasyonu Genel Başkanı Muhammet Arif Genç, Şadi Aşireti'nin tarihsel kökenlerine, Horasan bağlantısına ve Türkmen kültürüyle ilişkisine dikkat çekerek Anadolu'daki dil ve kimlik dönüşümlerinin bilimsel belgeler ışığında araştırılması gerektiğini vurguladı.
🇹🇷 KÜRTLEŞEN TÜRKMEN ALEVİLERİ VE ŞADİ AŞİRETİ: HORASAN’DAN ANADOLU’YA KİMLİK DÖNÜŞÜMÜ
Anadolu, yüzyıllar boyunca farklı kültürlerin, dillerin ve toplulukların bir arada yaşadığı, birbirini etkilediği kadim bir coğrafyadır. Bu coğrafyanın tarihini anlamak için yalnızca bugünkü kimlik tanımlarına değil, geçmişin göçlerine, aşiret yapılarına, inançlarına ve kültürel hafızasına da bakmak gerekir.
Bu tarihsel sürecin dikkat çekici örneklerinden biri, Horasan’dan Anadolu’ya uzanan Türkmen göçleri ve zaman içerisinde farklı dilsel ve kültürel kimliklerle anılmaya başlayan Alevi topluluklarıdır. Sivas, Tunceli ve Erzurum hattında yaşayan Şadi (Şadilli) Aşireti de bu tarihsel tartışmalar içerisinde ele alınması gereken önemli topluluklardan biridir.
Tarihsel anlatılar, sözlü gelenekler ve aşiret şecereleri incelendiğinde, Anadolu’daki bazı Alevi topluluklarının köklerinin Horasan üzerinden gelen Türkmen ve Oğuz boylarına dayandığı yönünde güçlü gelenekler bulunmaktadır. Bu toplulukların tarihsel geçmişini anlamak için özellikle Beydili, Çepni, Avşar ve Eymür gibi Oğuz boylarının Anadolu'ya göç hareketleriyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde yaşanan siyasi ve mezhepsel çatışmalar, özellikle Safevi-Osmanlı mücadelesi, Anadolu'daki Türkmen Alevi topluluklarının yaşamını derinden etkilemiştir. İdris-i Bitlisi'nin siyasi faaliyetleri ve Osmanlı dinî otoritesinin uygulamaları, bu dönemin toplumsal ve mezhepsel gerilimleri içerisinde değerlendirilmelidir. Bu gelişmelerin ardından bazı Alevi Türkmen toplulukları dağlık ve ulaşılması güç bölgelere çekilerek varlıklarını korumaya çalışmıştır.
KATLİAM KORKUSU, DAĞLARA SIĞINMA VE KİMLİK DÖNÜŞÜMÜ
Bu tarihsel sürecin önemli boyutlarından biri de can güvenliği endişesiyle yaşanan yer değiştirmeler ve toplulukların hayatta kalma mücadelesidir.
Osmanlı-Safevi çatışmalarının ve mezhepsel baskıların yoğunlaştığı dönemlerde bazı Türkmen Alevi toplulukları, katledilme ve baskıya uğrama korkusuyla dağlık, ulaşılması güç bölgelere çekilmiştir. Bu bölgelerde kendi inançlarını, geleneklerini ve toplumsal yapılarını korumaya çalışmışlardır.
Zaman içerisinde çevrelerinde yaşayan ve Osmanlı kayıtlarında Ekrad olarak adlandırılan aşiret topluluklarıyla komşuluk, ticaret ve sosyal ilişkiler geliştirmişlerdir.
Osmanlı'nın bazı bölgelerde Kürt aşiretleri ve yerel yöneticiler üzerinden oluşturduğu idari düzen, vergi toplama ve asker temini uygulamalarında farklılıklar meydana getirmiştir. Bazı aşiretlerin yerel yönetimlerle ilişkileri, merkezî devletin doğrudan idaresi altındaki topluluklardan farklı olabilmiştir. Bu durum bütün Kürt topluluklarının vergiden ve askerlikten muaf olduğu anlamına gelmemekle birlikte, bölgesel idari farklılıkların toplumsal hayat üzerindeki etkisini göstermektedir.
Bu sürecin ekonomik hayata yansıyan önemli bir boyutu da pazar yerleridir.
Dağlık bölgelerde yaşayan Türkmen Alevileri, hayvancılık ve tarımla uğraşıyor, ürettikleri malları satmak ve ihtiyaçlarını karşılamak için çevredeki pazar yerlerine gidiyorlardı. Bu pazarların bulunduğu bölgelerde Kürtçe, özellikle Kurmançça, ticaretin ve gündelik iletişimin önemli dillerinden biri hâline gelmişti.
Türkçe konuşan Türkmen Alevileri de ticaret yapabilmek, alışverişlerini sürdürebilmek ve çevreleriyle anlaşabilmek için Kürtçeyi öğrenmeye ve kullanmaya başladılar.
İşte burada üzerinde durulması gereken önemli bir sosyolojik mesele ortaya çıkmaktadır: Bir topluluk önce ekonomik ve sosyal hayatın gereği olarak başka bir dili öğrenebilir, daha sonra bu dili günlük yaşamının temel iletişim aracı hâline getirebilir. Kuşaklar boyunca devam eden bu süreçte ana dil unutulabilir, topluluk dışarıdan farklı bir kimlikle tanımlanabilir.
Bu tarihsel koşullar içerisinde Kürtçe konuşan, Kürt aşiretleriyle aynı ekonomik ve sosyal çevrede yaşayan bazı Türkmen kökenli toplulukların, Osmanlı görevlileri tarafından Kürt olarak değerlendirilmiş veya kendilerini bu şekilde ifade etmiş olabilecekleri yönünde bir tarihsel yorum yapılabilir.
Burada özellikle Osmanlı kaynaklarında karşılaşılan Ekrad, Türkmen Ekradı ve Ekrad-ı Türkmen gibi ifadelerin araştırılması önem taşımaktadır. Bu ifadelerin kullanımı, dönemin idari ve toplumsal şartları içerisinde değerlendirilmelidir.
Dolayısıyla Türkmen kökenli bazı toplulukların zaman içerisinde Kürtçe konuşmaya başlaması, çevrelerindeki aşiretlerle ortak ekonomik ve sosyal hayat kurması ve Osmanlı kayıtlarında farklı adlarla anılması, kimlik dönüşümünün araştırılması gereken önemli unsurlarıdır.
KÜRT KELİMESİNİN TARİHSEL KULLANIMI VE KİMLİK MESELESİ
Burada önemli bir dil ve kimlik meselesine de dikkat çekmek istiyorum.
Kürt kelimesinin tarihsel kullanımı ile bugünkü etnik kimlik tanımını birbirinden ayırmak gerekir. Osmanlı kaynaklarında göçebe ve aşiret topluluklarını tanımlamak için kullanılan çeşitli ifadeler bulunmaktadır. Türkmen topluluklarının göçer hayatı ile Kürt kelimesinin tarihsel etimolojisi üzerine de farklı görüşler vardır. Ancak bu kelimelerin tarihsel anlamı ile günümüzdeki kimlikleri doğrudan eşitlemek doğru değildir.
Anadolu'da bazı Türkmen Alevi topluluklarının zaman içerisinde Kurmançça veya Zazaca konuşmaya başlaması; komşuluk ilişkileri, evlilikler, göçler, ticaret, siyasi gelişmeler ve ortak inanç çevresinde şekillenen toplumsal yaşamla açıklanabilir.
KİMLİK DÖNÜŞÜMÜNÜN ÜÇ TEMEL UNSURU
1. Coğrafi izolasyon ve komşuluk ilişkileri
Dağlık bölgelerde yaşayan topluluklar, zaman içerisinde çevrelerindeki halklarla güçlü sosyal ilişkiler kurmuş, evlilikler ve ortak yaşam yoluyla kültürel etkileşime girmiştir. Dilin değişmesi de bu uzun tarihsel etkileşimin sonuçlarından biri olmuştur.
2. İnanç ortaklığı ve kültürel hafıza
Kızılbaş Alevilik; ikrar, cem, dedelik, ocak sistemi ve yol erkânı etrafında şekillenen güçlü bir inanç geleneğidir. Ortak inanç, farklı dil ve kültürlerden gelen toplulukları bir arada tutabilmiştir. Bu nedenle bazı topluluklarda inanç ve ocak bağı, dil farklılıklarının önüne geçmiştir.
3. Siyasi ve toplumsal şartlar
Osmanlı-Safevi mücadelesi ve sonraki dönemlerde yaşanan siyasi gelişmeler, Anadolu'daki aşiretlerin yerleşimlerini, dillerini ve toplumsal ilişkilerini etkilemiştir. Vergilendirme, asker temini, ticaret yolları ve yerel yönetim ilişkileri de bu dönüşümde etkili olabilecek unsurlardır. Bu süreçte bazı toplulukların dilsel ve kültürel kimlikleri değişmiş, bazıları ise eski geleneklerini korumaya devam etmiştir.
ŞADİ AŞİRETİ VE HORASAN BAĞLANTISI
Bugün Sivas'ın Zara, Divriği ve İmranlı ilçelerinde, Erzurum'un Hınıs ve Tekman bölgelerinde ve Tunceli çevresinde yaşayan çeşitli aşiret topluluklarının kökenleri üzerine farklı anlatılar bulunmaktadır.
Şadi (Şadilli) Aşireti de bu anlatılar içerisinde Horasan bağlantısı ve Türkmen kökeni iddialarıyla araştırılması gereken topluluklardan biridir.
Bu aşiretin tarihsel geçmişi değerlendirilirken sözlü anlatılar, aşiret şecereleri, Osmanlı arşiv belgeleri, yerleşim kayıtları, ocak bağlantıları ve dil araştırmaları birlikte ele alınmalıdır.
Çünkü bir topluluğun bugünkü kimliği, geçmişteki bütün tarihsel ilişkilerini tek başına açıklamaya yetmez.
BİZİM MESELEMİZ KİMSEYİ KİMLİĞİNDEN KOPARMAK DEĞİL, TARİHSEL HAFIZAYI ORTAYA ÇIKARMAKTIR!
Bizim amacımız hiçbir topluluğun bugünkü kimliğini sorgulamak, inkâr etmek veya değiştirmeye çalışmak değildir. Kürt de Zaza da Türkmen de bu Anadolu coğrafyasının tarihsel ve kültürel zenginliğinin bir parçasıdır.
Ancak geçmişte yaşanan göçleri, dil değişimlerini, aşiret ilişkilerini ve inanç ortaklıklarını araştırmak da tarih bilincimizin bir gereğidir.
Bir insanın bugün konuştuğu dil, kendisini tanımladığı kimlik veya yaşadığı coğrafya, atalarının bütün tarihini tek başına açıklamaz. Tarih, yalnızca bugünün kimlikleri üzerinden okunamaz.
Biz Çepniler olarak Oğuz boylarının tarihini, Horasan'dan Anadolu'ya uzanan göç yollarını, Alevi-Bektaşi geleneğini ve Türkmen kültürünün izlerini araştırmaya devam edeceğiz.
Çünkü tarih, unutuldukça başkalarının anlattığı bir hikâyeye dönüşür. Kendi geçmişimizi bilimsel kaynaklarla araştırmak, belgelerle ortaya koymak ve gelecek kuşaklara aktarmak zorundayız.
Boyumuz Çepni, kökümüz Oğuz, tarihimiz Anadolu'dur.
Nerede bir Türkmen varsa, nerede bir Çepni varsa, nerede ortak tarihimizin izleri varsa orada araştırmaya, öğrenmeye ve kültürel hafızamızı yaşatmaya devam edeceğiz.
Muhammet Arif GENÇ
Çepni Dernekleri Federasyonu
Genel Başkanı
Bu habere henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yazın.
