Özkan, Türkiye'nin Madrid'deki İber-Amerika Zirvesi'ne ilk kez katılmasını yazdı

4-5 Kasım 2026 tarihlerinde Madrid'de düzenlenen 30. İber-Amerika Zirvesi, Latin Amerika ile İber Yarımadası ülkelerinin siyasi kutuplaşma, ekonomik belirsizlikler ve küresel güç rekabetinin yoğunlaştığı bir dönemde yeniden ortak zemin arayışına girmesinin yansımasıdır. Zirvenin önemi, yalnızca ele alınan konulardan değil son yıllarda etkinliği sorgulanan İber-Amerika işbirliği mekanizmasının yeniden canlandırılmasından kaynaklanıyor.

2024 yılında Ekvador'da düzenlenen zirvede düşük katılım ve siyasi anlaşmazlıklar nedeniyle ortak sonuç bildirisi yayımlanamamıştı ve bu durum Madrid Zirvesi'ni kurumsal açıdan önemli bir sınava dönüştürdü. Eğer zirve aynı şekilde anlaşmazlıkla sonuçlansaydı bu toplantıların gerekliliğini sorgulatabilecek bir sürece girilebilirdi fakat zirve, beklentinin ötesinde iyi geçti. Bunun iki temel sebebi var. Birincisi, İspanya'nın üç kimlikli ülke olarak kendisini yeniden konumlandırma çabası, ikincisi ise Amerikan etkisi altındaki Latin Amerika'nın Avrupa ile etkileşim alanını canlı tutma isteği.

Avrupa ile bağları koruma stratejisi

İspanya, ilk olarak, değişen küresel dengeler içerisinde kendisini Avrupa, İber-Amerika ve Akdeniz eksenlerinde üç kimlikli bir ülke olarak yeniden konumlandırmaya çalışıyor. Madrid, Avrupa Birliği (AB) içerisindeki siyasi ve ekonomik ağırlığını korurken Latin Amerika ile tarihsel, kültürel ve dilsel bağlarını stratejik bir avantaja dönüştürmeyi, Akdeniz üzerinden de Kuzey Afrika ile ilişkilerini derinleştirmeyi hedefliyor. Bu yaklaşım, İspanya'nın dış politikasını Avrupa merkezli geleneksel çerçevenin ötesine taşıyor. İber-Amerika Zirvesi'ni de bu jeopolitik perspektiften değerlendirmek gerekir. Zirve, yalnızca ortak tarih ve kültür etrafında şekillenen diplomatik bir platform değil İspanya'nın uluslararası sistemdeki rolünü yeniden tanımlama arayışının önemli araçlarından biridir. Madrid, Latin Amerika ile Avrupa arasında siyasi, ekonomik ve diplomatik bağlantılar kurarak hem AB içerisindeki etkisini artırmayı hem de küresel ölçekte daha geniş bir hareket alanı kazanmayı amaçlıyor.

İkinci olarak bu zirve, geleneksel bir diplomatik buluşmanın ötesinde, Latin Amerika'nın küresel güç rekabetinde Avrupa ile bağlarını korumaya yönelik stratejik bir platform niteliği taşıyor. Özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nin (ABD) Donald Trump ile birlikte Latin Amerika'yı kendi öncelikleri doğrultusunda şekillendirme çabalarının yoğunlaştığı son dönemde İspanya, Avrupa'nın bölgeden uzaklaşmamasını ve Latin Amerika ülkelerinin alternatif ortaklıklarını sürdürebilmesini önemsiyor. Dolayısıyla İber-Amerika Zirvesi, yalnızca İspanya'nın tarihsel nüfuzunu koruma girişimi değil, Latin Amerika'nın ABD ile Çin arasındaki rekabete sıkışmadan Avrupa ile ilişkilerini sürdürmesine yönelik daha geniş bir jeopolitik arayışın yansıması olarak görülmelidir.

Bu açılardan bakınca zirvede siyasi ayrışmalardan ziyade somut işbirliği alanları oluştu. Yapay zeka ve dijital dönüşüm, akademik hareketlilik, doğal afetlerle mücadele, iklim değişikliği, sosyal koruma ve sürdürülebilir kalkınma alanları ön plana çıktı. İber-Amerika Yapay Zeka İttifakı, Akademik Hareketlilik Şartı ve Afet Risklerinin Azaltılması Ağı gibi girişimlerle bölgesel işbirliğinin kurumsallaştırılması hedeflendi. Bu yaklaşım, ülkelerin ortak çıkarlar üzerinden birlikte hareket edebileceğini göstermesi açısından önemliydi.

Bölgede ideolojik ayrışma

Zirvenin siyasi boyutu ise ayrıca dikkat çekiciydi. Brezilya'daki siyasi kutuplaşma ve seçim rekabeti, İspanya'daki seçim atmosferi ve Arjantin ile İspanya arasındaki ideolojik gerilimler, İber-Amerikan dünyasında ortak bir siyasi çizgi oluşturmanın ne kadar zorlaştığını ortaya koyuyor. Özellikle İspanya Başbakanı Pedro Sanchez ile Arjantin Devlet Başkanı Javier Milei arasındaki gergin ilişkiler, bölgedeki ideolojik ayrışmanın sembollerinden biri haline gelmiş durumda. Brezilya'nın zirvede devlet başkanı yerine dışişleri bakanı düzeyinde temsil edilmesi de bölgenin büyük aktörlerinin bu platforma yaklaşımındaki farklılıkları gösteriyor.

Madrid Zirvesi'nin önemi, Latin Amerika'da istikrarın, sağ ve sol siyasi hareketler arasındaki rekabetin ötesinde, farklı siyasi eğilimlere sahip hükümetler arasında diyaloğu sürdürebilecek bir diplomatik zemin oluşturmasında yatıyor. Bu zirve, bu açıdan her şeye rağmen başarılı sayılabilir.

Türk dış politikasında coğrafi çeşitlenme

Türkiye'nin ilk kez ortak gözlemci statüsüyle zirveye katılması ise Türk dış politikasının coğrafi çeşitlenmesi açısından önemli bir gelişme. Türkiye'nin başvurusu Eylül 2026'da kabul edilmiş ve Ankara, Madrid'deki zirvede Dışişleri Bakan Yardımcısı Zeki Levent Gümrükçü tarafından temsil edilmiştir. Bu katılım, Türkiye'nin Latin Amerika ile ilişkilerini yalnızca ikili diplomasi üzerinden değil çok taraflı bölgesel mekanizmalar aracılığıyla da geliştirme arayışının göstergesi olarak görülmelidir.

Sonuç olarak Madrid Zirvesi, İber-Amerikan dünyasının siyasi ayrışmalara rağmen ortak hareket etme kapasitesini yeniden güçlendirme girişimi olarak okunmalıdır. Madrid İber-Amerika Zirvesi, İspanya açısından geçmişten devralınan ilişkilerin sürdürülmesinden daha geniş bir anlam taşıyor. Madrid, tarihsel bağlarını güncel jeopolitik çıkarlarla buluşturarak Latin Amerika'da tekrar güçlü ilişkilere sahip bir aktör olmayı hedefliyor. Aynı durum Latin Amerika'nın Avrupa bağlantısı için de geçerli. Dolayısıyla, bütün siyasi ve ideolojik farklılıklara rağmen bu zirve, karşılıklı jeopolitik çıkarların en asgari düzeyde de olsa işbirliğinden geçmesi gerektiğinin bir tescili oldu.

[Prof. Dr. Mehmet Özkan, Milli Savunma Üniversitesi Müşterek Harp Enstitüsü Öğretim Üyesidir.]

*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.