Diyetisyen Nazlı, diyabetin kalp ve böbrek dahil birçok organı etkileyebileceğini söyledi

Medicana Konya Hastanesi Beslenme ve Diyetetik Uzmanı Dyt. Merve Sena Nazlı, şeker hastalığında kan şekerinin uzun süre yüksek seyretmesinin, yalnızca şeker değerlerinin yükselmesi anlamına gelmediğini ve zaman içerisinde damarlar başta olmak üzere kalp, böbrek, göz ve sinir sistemi gibi birçok organın etkilenebileceğini söyledi.

Vücudun kan şekerini (glikozu) düzenleme mekanizmasının bozulmasıyla ortaya çıkan kronik bir metabolizma hastalığı olan diyabet, halk arasında bilinen adıyla şeker hastalığında zaman içerisinde birçok organ etkilenebiliyor. Yemek yenildiğinde, özellikle karbonhidrat içeren besinlerin (ekmek, pirinç, makarna, patates ve meyve gibi) sindirilerek glikoza (basit şekere) dönüştürüldüğünü ve kana geçtiğini ifade eden Dyt. Merve Sena Nazlı, "Kandaki glikozun hücrelere taşınarak enerji olarak kullanılmasını sağlayan temel hormon ise pankreastan salgılanan insülindir. İnsülin, kandaki şekerin hücrelerin içine girmesine yardımcı olan bir anahtar gibi düşünülebilir ancak diyabet geliştiğinde bu mekanizma gerektiği gibi çalışmaz. Bazen pankreas yeterli miktarda insülin üretemez, bazen de vücut ürettiği insülini etkili bir şekilde kullanamaz. Bunun sonucunda glikoz hücrelere yeterince taşınamaz ve kanda birikmeye başlar. Kan şekerinin uzun süre yüksek seyretmesi, yalnızca şeker değerlerinin yükselmesi anlamına gelmez. Zaman içerisinde damarlar başta olmak üzere kalp, böbrek, göz ve sinir sistemi gibi birçok organ etkilenebilir. Bunun yanında diyabeti yalnızca tatlı tüketimiyle ilişkilendirmek doğru olmaz. Genetik yatkınlık, insülin direnci, beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite düzeyi, vücut ağırlığı ve çevresel faktörler hastalığın gelişiminde etken faktörlerdir" dedi.

Diyabeti ve türlerini tanıyor muyuz

Diyabetin, ortaya çıkış nedenlerine ve vücuttaki insülin mekanizmasının nasıl etkilendiğine göre farklı türlere ayrıldığını, en sık karşılaşılan türlerin Tip 1 diyabet, Tip 2 diyabet ve gebelik diyabeti olduğunu vurgulayan Medicana Sağlık Grubu Beslenme ve Diyetetik Uzmanı Dyt. Merve Sena Nazlı, "Tip 1 diyabet, bağışıklık sisteminin pankreasta insülin üreten hücrelere yanlışlıkla saldırması sonucu gelişir. Bu nedenle pankreas yeterli insülin üretemez veya üretimi tamamen durur. Genellikle çocukluk ve gençlik döneminde ortaya çıksa da her yaşta görülebilir. Tip 1 diyabetli bireylerin yaşam boyu insülin tedavisi alması gerekir. Bu diyabet türü beslenme hatalarından veya fazla şeker tüketiminden kaynaklanmaz. Tip 2 diyabet ise en sık görülen diyabet türüdür. Bu durumda vücut insülin üretmeye devam etse de hücreler insüline karşı duyarsızlaşır. Zamanla pankreasın insülin üretme kapasitesi de azalabilir. Genetik yatkınlık, fazla kilo, hareketsiz yaşam, sağlıksız beslenme alışkanlıkları ve yaş gibi faktörler hastalığın gelişme riskini artırabilir. Tip 2 diyabetin yönetiminde kişiye uygun beslenme, düzenli fiziksel aktivite, kilo kontrolü ve gerektiğinde ilaç veya insülin tedavisi önemli yer tutar. Gestasyonel diyabet dediğimiz ise gebelik öncesinde bilinen bir diyabeti olmayan anne adaylarında, gebelik sırasında ortaya çıkan kan şekeri yüksekliğidir. Gebelikte salgılanan bazı hormonlar, annenin insüline karşı duyarlılığını azaltabilir. Pankreas bu durumu karşılayacak kadar insülin üretemediğinde kan şekeri yükselir. Genellikle gebeliğin 24-28. haftaları arasında yapılan tarama testleriyle değerlendirilir. Anne ve bebek sağlığı açısından düzenli takip, uygun beslenme ve gerekli durumlarda tıbbi tedavi oldukça önemlidir. Gebelik şekeri doğum sonrasında çoğunlukla düzelse de ilerleyen yıllarda Tip 2 diyabet gelişme riskini artırabilir" ifadelerini kullandı.

"İnsülin direnci metabolik bir durumdur"

İnsülin direncinin bir diyabet türü değil, Tip 2 diyabet gelişiminde rol oynayabilen metabolik bir durum olduğunu belirten Dyt. Merve Sena Nazlı, "İnsülin direnci, hücrelerin insülin hormonuna yeterince yanıt verememesi durumudur. Yani insülin görevini yerine getirmekte zorlanır ve glikozun hücrelere taşınabilmesi için pankreas daha fazla insülin üretmek zorunda kalır. Özellikle karın çevresinde yağlanma, fazla kilo, hareketsiz yaşam ve genetik yatkınlık insülin direncinin gelişiminde etkili olabilir. İnsülin direnci tek başına diyabet anlamına gelmez. Ancak zaman içerisinde pankreasın insülin üretme kapasitesi yetersiz kalırsa prediyabet ve Tip 2 diyabet gelişme riski artabilir. Bu süreçte dengeli beslenme, düzenli egzersiz, yeterli uyku ve kişiye uygun kilo yönetimi önemli rol oynar" şeklinde konuştu.

Diyabet tanısı nasıl konur

Diyabet tanısının, kan şekeri ölçümleri ve bazı laboratuvar testleriyle konulduğunu anlatan Dyt. Merve Sena Nazlı, şöyle devam etti: "Tanıda kullanılan temel testler açlık kan şekeri, HbA1c, oral glikoz tolerans testi (OGTT) ve rastgele kan şekeri ölçümüdür. Diyabet tanısında kullanılan bazı değerler vardır. Açlık kan şekeri en az 8 saatlik açlık sonrasında ölçülen kan şekeridir. HbA1c, son yaklaşık 2-3 aylık kan şekeri düzeyleri hakkında bilgi verir. OGTT'de kişiye 75 gram glikoz içeren sıvı içirildikten 2 saat sonra kan şekeri ölçülür. Rastgele kan şekeri ise günün herhangi bir saatinde, açlık durumuna bakılmaksızın ölçülür. Diyabet tanı sınırlarına ulaşmamış ancak kan şekeri normalin üzerine çıkmış kişilerde prediyabet açısından değerlendirilir. Değerlerin kontrolünün yanında diyabet yönetiminde beslenme, kan şekeri kontrolünün sağlanmasında en önemli basamaklardan biridir. Burada amaç yalnızca kan şekerini düşürmek değil; kan şekeri dalgalanmalarını azaltmak, vücudun ihtiyaç duyduğu besin ögelerini yeterli miktarda almasını sağlamak ve uzun vadede metabolik sağlığı korumaktır. Diyabetli bireylerin beslenmesinde herkese uygun tek bir liste yoktur. Çünkü kişinin yaşı, kilosu, fiziksel aktivitesi, kullandığı ilaçlar, kan şekeri değerleri ve eşlik eden hastalıkları beslenme planını doğrudan etkiler. Bu nedenle beslenme tedavisi kişiye özel olarak planlanmalıdır. Karbonhidratlar kan şekerini doğrudan etkileyen temel besin ögeleridir. Bu nedenle tüketilen karbonhidratın miktarı kadar kaynağı da önemlidir. Beyaz ekmek, şekerli içecekler, tatlılar ve rafine un içeren ürünler yerine; kurubaklagiller, sebzeler, meyveler ve uygun tam tahıllı alternatifler tercih edilmelidir. Karbonhidrat içeren besinlerin yanında yoğurt veya ayran gibi protein kaynaklarına ya da porsiyon kontrolüne dikkat ederek ceviz, badem ve fındık gibi sağlıklı yağ kaynaklarına da yer verilmelidir. Öğünlerin gün içerisine dengeli dağıtılması, kan şekeri kontrolüne yardımcı olabilir. Uzun süre aç kalmak veya bir öğünde aşırı miktarda besin tüketmek kan şekeri dengesini olumsuz etkileyebilir. Ancak öğün sayısı ve saatleri kişinin kullandığı tedaviye göre belirlenmelidir. Sebzeler, kurubaklagiller ve meyveler gibi liften zengin besinler sindirimi yavaşlatarak kan şekerinin daha dengeli yükselmesine katkıda bulunur. Aynı zamanda bağırsak sağlığını destekler ve tokluk süresini uzatır. Yumurta, balık, tavuk, yoğurt ve kurubaklagiller gibi protein kaynakları öğünlerin dengelenmesine yardımcı olur. Zeytinyağı, ceviz, badem ve avokado gibi sağlıklı yağ kaynakları da beslenme planında uygun miktarlarda yer almalıdır. Şekerli içecekler, paketli tatlılar, şekerlemeler ve yoğun miktarda ilave şeker içeren ürünlerin sık tüketilmesi kan şekeri kontrolünü zorlaştırabilir. Bu nedenle bu ürünlerin tüketimi sınırlandırılmalı, içecek tercihlerinde öncelik suya verilmelidir. Meyveler ise tamamen beslenmeden çıkarılmamalı, porsiyon kontrolüyle ve mümkün olduğunca bütün olarak tüketilmelidir. Sağlıklı beslenmede yalnızca ne yediğimiz değil, ne kadar yediğimiz de önemlidir. Özellikle karbonhidrat içeren besinlerin porsiyonlarını kişinin ihtiyacına göre ayarlamak, öğün sonrası kan şekeri yükselişlerini kontrol etmeye yardımcı olur. Öğünleri planlarken tabağın yarısını nişasta içeriği düşük sebzelere, dörtte birini protein kaynaklarına, kalan dörtte birini ise karbonhidrat kaynaklarına ayırmak pratik bir yöntemdir. Yanında uygun miktarda sağlıklı yağ kaynaklarına da yer verilebilir. Diyabet yönetiminde beslenme kadar fiziksel aktivite de önemli bir yere sahiptir. Düzenli egzersiz, kasların glikozu daha etkili kullanmasına yardımcı olur ve insülin duyarlılığını artırarak kan şekeri kontrolünü destekler. Özellikle tempolu yürüyüş, yüzme, bisiklet ve direnç egzersizleri diyabetli bireyler için faydalı fiziksel aktivite seçenekleridir" ifadelerini kullandı.

"Diyabet yönetiminde başarı, yalnızca kan şekeri değerlerini kontrol altında tutmakla sınırlı değildir" diyen Dyt. Merve Sena Nazlı, "Beslenme alışkanlıklarının düzenlenmesi, fiziksel aktivitenin artırılması, yeterli uyku ve düzenli sağlık kontrolleri bir bütün olarak ele alınmalıdır. Sağlıklı bir yaşam için önemli olan, yalnızca ne yediğimize değil, ne kadar hareket ettiğimize de dikkat ederek bu alışkanlıkları hayatımızın bir parçası haline getirmektir" ifadelerini kullandı.